Prognozuje się wzrost liczby osób z demencją do 153 milionów w 2050 roku, z największym obciążeniem w krajach o niskich i średnich dochodach. Badania zidentyfikowały listę dobrych wyborów związanych ze stylem życia, które łączą się ze zmniejszonym ryzykiem demencji, w tym zdrową dietę, aktywność fizyczną oraz stymulację społeczną i poznawczą. Badania wskazały również na pewne mniej oczywiste czynniki powiązane z niższym ryzykiem, takie jak leczenie utraty wzroku i słuchu oraz, potencjalnie, przyjęcie szczepionki przeciwko półpaścowi. Problem polega na tym, że trudno jest ustalić, w jakim stopniu robienie którejkolwiek – lub wszystkich – z tych rzeczy pomaga zmniejszyć ryzyko w realnym świecie. Coraz większa liczba ambitnych badań klinicznych sprawdzała efekty interwencji związanych ze stylem życia, zapewniając ludziom intensywne wsparcie w poprawie diety, planu ćwiczeń, relacji społecznych oraz zdrowia serca i mózgu. Należą do nich badanie FINGER, w którym około 2650 uczestników testowało dwuletnią, całkowitą zmianę stylu życia w Finlandii, oraz wielomilionowe badanie POINTER, które sprawdzało podobne podejście w Stanach Zjednoczonych. Te i inne analizy sugerują, że programy zmiany stylu życia mogą poprawić sprawność poznawczą. Jednak te intensywne interwencje wydają się pomagać tylko nieznacznie – korzyść ta odpowiada skromnej poprawie wyników w niektórych testach pamięci. W 2-letnim badaniu POINTER (JAMA2025) uczestniczyło 2111 osób (średni wiek 68 lat, blisko 70% kobiet). Wyniki wskazują, że dobrze zorganizowane programy wspierające zmianę stylu życia mogą skutecznie chronić sprawność poznawczą. Teoretycznie można zapobiec nawet 45% przypadków demencji na świecie poprzez eliminację lub skuteczną kontrolę 14 czynników ryzyka: brak aktywności fizycznej, nadciśnienie tętnicze, otyłość, cukrzyca, palenie tytoniu, depresja, urazowe uszkodzenie mózgu, zanieczyszczenie powietrza, niski poziom wykształcenia, izolacja społeczna, utrata słuchu, nieleczone zaburzenia wzroku, podwyższony poziom cholesterolu LDL oraz spożywanie alkoholu. Więcej informacji na ten temat można znaleźć w raporcie The Lancet Commission z 2024 roku.
W 2009 roku w Finlandii rozpoczęto badanie FINGER, czyli randomizowane kontrolowane badanie kliniczne mające na celu sprawdzenie, czy intensywna zmiana stylu życia może zmniejszyć ryzyko demencji i spowolnić spadek funkcji poznawczych. Zespół przypisał osoby w wieku 60–77 lat z czynnikami ryzyka do grup interwencyjnej lub kontrolnej. Przez dwa lata grupa interwencyjna uczestniczyła w rozbudowanym programie zdrowotnym obejmującym doradztwo żywieniowe, treningi fizyczne pod okiem fizjoterapeutów oraz ćwiczenia poznawcze wspierane przez psychologów. Dodatkowo uczestnicy korzystali z monitoringu lekarskiego oraz wsparcia społecznego, podczas gdy grupa kontrolna otrzymała jedynie standardowe porady i podstawową opiekę. Badacze przetestowali wpływ „wielodomenowej interwencji w styl życia” na wyniki uczestników w testach neuropsychologicznych, takich jak pamięć i szybkość przetwarzania. Odczytanie najskuteczniejszych sposobów na zmniejszenie ryzyka jest ważne zarówno dla naukowców, klinicystów, jak i opinii publicznej – zwłaszcza biorąc pod uwagę, że liczba osób z demencją na całym świecie ma gwałtownie wzrosnąć w nadchodzących dekadach. Specjaliści debatują nad skutecznością interwencji w stylu życia w zapobieganiu demencji, wskazując na konieczność uwzględnienia czynników środowiskowych i społecznych. W lipcu tego roku opublikowano wyniki badania LatAm-FINGERS. Badanie LatAm-FINGERS pokazuje, że nawet u osób z podwyższonym ryzykiem demencji odpowiednio zaplanowana interwencja stylu życia może realnie poprawić funkcjonowanie mózgu. Nigdy nie jest za późno, aby zacząć inwestować w zdrowie układu nerwowego. Właśnie opublikowano wyniki badań przeprowadzonych w 11 krajach Ameryki Łacińskiej, obejmującego ponad 1000 osób w wieku 60-77 lat z podwyższonym ryzykiem demencji. Osoby, które przez 2 lata uczestniczyły w kompleksowym programie zmiany stylu życia, osiągnęły istotnie większą poprawę funkcji poznawczych niż osoby, które otrzymały jedynie ogólne zalecenia zdrowotne. W badaniu LatAm-FINGERS poprawa funkcji poznawczych została przedstawiona jako zmiana złożonego wskaźnika poznawczego (global cognitive composite score), wyrażona w jednostkach odchylenia standardowego (SD), a nie w punktach konkretnego testu pamięci. O ile większa była poprawa? Różnica między grupami wyniosła 0,11 SD rocznie (95% CI: 0,06-0,15; p < 0,0001) – czyli około 0,22 SD większa poprawa u osób uczestniczących w kompleksowym programie zmiany stylu życia. Choć 0,22 SD może wydawać się niewielką wartością, w badaniach nad profilaktyką demencji jest to klinicznie istotny efekt.
Szokujące odkrycie? Szczepionka, która chroni przed demencją? Czy zastanawialiście się kiedyś, czy jedna wizyta w punkcie szczepień mogłaby uratować mózg przed jedną z najstraszniejszych chorób starości? Brzmi jak science fiction, ale najnowsza nauka mówi: to może być prawda. W maju 2025 roku w prestiżowym magazynie Nature pojawiła się publikacja, która wywołała burzę w świecie medycznym. Naukowcy z Uniwersytetu Stanforda (CA, USA) postanowili sprawdzić, jak szczepionka przeciwko półpaścowi wpływa na ryzyko wystąpienia demencji. Aby dowieść związku przyczynowo-skutkowego, a nie tylko zwykłej korelacji, wykorzystali genialny, naturalny eksperyment, który wydarzył się w Walii. W 2013 roku walijski system zdrowia wprowadził darmowe szczepienia przeciwko półpaścowi, ale kryterium było bezwzględne – data urodzenia. Dzięki temu badacze zyskali dwie grupy ludzi, którzy biologicznie i społecznie nie różnili się od siebie niemal niczym, poza tym jednym małym szczegółem: dostępem do szczepionki. Półpasiec to choroba wywoływana przez ten sam patogen, który przy pierwszym kontakcie powoduje ospę wietrzną. Po wyzdrowieniu wirus pozostaje w organizmie w stanie uśpienia i może reaktywować się po latach, najczęściej w wyniku spadku odporności lub podeszłego wieku. Charakteryzuje się bolesną, pęcherzykowatą wyspą na skórze, która pojawia się zazwyczaj jednostronnie. Przeanalizowano dane zdrowotne ponad 280 tysięcy seniorów w okresie 7 lat. Wyniki? Absolutnie rzucają na kolana.
Samo przyjęcie szczepionki przeciwko półpaścowi prawdopodobieństwo nowej diagnozy demencji w ciągu 7-letniego okresu obserwacji o 3,5 punktu procentowego (95% przedział ufności (CI) = 0,6-7,1; P = 0,019), co odpowiada względnej redukcji o 20,0%! To gigantyczna redukcja, zwłaszcza że mówimy o chorobie, na którą wciąż brakuje w pełni skutecznych leków. Badanie wykazało, że szczepionka przeciwko półpaścowi zmniejsza ryzyko diagnozy demencji o około jedną piątą w ciągu siedmioletniego okresu obserwacji. Wykorzystując unikalny sposób wdrożenia szczepionki w Walii jako eksperyment naturalny, dowody te wskazują na charakter przyczynowy, a nie tylko korelacyjny, sugerując wysoką efektywność kosztową w zapobieganiu demencji. Co ciekawe, ten ochronny efekt okazał się znacznie silniejszy u kobiet niż u mężczyzn. Jak to możliwe? Naukowcy sugerują dwa mechanizmy. Po pierwsze, szczepionka blokuje reaktywację wirusa półpaśca i pokrewnego mu wirusa opryszczki w mózgu, które wywołują groźne stany zapalne niszczące neurony. Po drugie, szczepionki z żywym, osłabionym wirusem mogą nieswoiście „trenować” nasz układ odpornościowy, dając mu ogólną broń do walki ze zmianami neurodegeneracyjnymi. Oczywiście badacze studzą emocje, a wyniki wymagają potwierdzenia w kolejnych populacjach. Niemniej jednak, w obliczu prognoz, że do 2050 roku liczba chorych na demencję potroi się na całym świecie, to odkrycie daje gigantyczną nadzieję. Może okazać się, że tania i powszechna metoda profilaktyki jest skuteczniejsza niż najdroższe terapie.
W kontekście szczepień podzielę się z Wami ważną dygresją. Od 1974 do 2024 roku szczepienia w ujęciu globalnym zapobiegły 154 milionom zgonów – to dane z The Lancet z 2024 roku. Analiza opublikowana w The Lancet, obejmująca 50 lat funkcjonowania programu WHO Expanded Programme on Immunization pokazuje, że szczepienia odpowiadają za około 40% obserwowanego spadku globalnej śmiertelności niemowląt. Szczególnie ważne jest to, że efekt nie kończy się na pierwszych latach życia. Autorzy pokazują, że w 2024 roku dziecko poniżej 10. roku życia ma około 40–44% większą szansę dożyć kolejnych urodzin niż w hipotetycznym świecie bez historycznego wdrożenia szczepień. Co więcej, korzyści są widoczne także później: osoby w wieku 25 lat mają o 35% większą szansę przeżycia kolejnego roku, a osoby w wieku 50 lat o 16% większą.
Ważnym elementem w ochronie przeciwko demencji są kwasy tłuszczowe omega-3. Tkanka nerwowa w mózgu składa się przede wszystkim z lipidów – to nawet około 60% suchej masy mózgu. Omega-3 DHA stanowi około 15% kwasów tłuszczowych mózgu człowieka. Lipidy stanowią:78% suchej masy otoczki mielinowej aksonów, 35-40% suchej masy istoty szarej (dominuje kwas DHA). W jednej z analiz, opublikowanych w Nature Communications (2024) przebadano 75 regionów mózgu, w tym 52 obszary kory nowej – łącznie 419 różnych cząsteczek lipidów. Lipidy nie są tam tylko „izolacją” – istotnie wpływają na to, jak sprawnie myślisz. Stężenie kwasów omega-3 we krwi jest odwrotnie związane z ryzykiem demencji o wczesnym początku. Osoby z najwyższymi poziomami omega-3 miały ~40% niższe ryzyko demencji o wczesnym początku. Demencja o wczesnym początku (EOD, <65 r.ż.) to wciąż mało zbadany, a bardzo kosztowny problem. Nowe analizy z UK Biobank (ponad 217 tys. osób!) pokazują, że wyższy poziom kwasów omega-3 we krwi = niższe ryzyko demencji. Korzystny efekt dotyczył zarówno DHA, jak i pozostałych omega-3. Zależność była widoczna już w średnim wieku (40 – 64 lata!). Omega-3 działały ochronnie niezależnie od genetycznego ryzyka (APOE-ε4). APOE-ε4 (apolipoproteina E4) to wariant genu, który jest najsilniejszym znanym genetycznym czynnikiem ryzyka rozwoju najczęstszej postaci choroby Alzheimera (rozwijającej się po 65. roku życia). Każdy człowiek dziedziczy po jednym wariancie genu APOE od każdego z rodziców. Gen ten występuje w trzech głównych odmianach: ε2 zmniejsza ryzyko, ε3 neutralny, najczęstszy oraz ε4 zwiększa ryzyko. Posiadanie jednej kopii ε4 zwiększa ryzyko zachorowania około 3-krotnie, natomiast odziedziczenie dwóch kopii (od matki i od ojca) zwiększa to ryzyko nawet 12-krotnie i często przyspiesza moment pojawienia się pierwszych objawów.
Objętość komór mózgu zaczyna rosnąć liniowo od 30. roku życia i gwałtownie przyspiesza po 60. roku życia – to istotny biomarker starzenia mózgu. Mózgi kobiet wykazują wolniejsze tempo starzenia strukturalnego niż mózgi mężczyzn. Zespół naukowców z Cambridge i University of Pennsylvania przeanalizował ponad 123 000 skanów MRI od ponad 100 000 osób w wieku od 115. dnia życia płodowego do 100 lat, tworząc globalną mapę zmian strukturalnych w mózgu na przestrzeni całego życia. Objętość istoty białej mózgu rośnie aż do ok. 29. roku życia, a po 50. roku życia jej ubytek przyspiesza. Istota biała to głównie: aksony neuronów – długie „włókna” przewodzące impulsy elektryczne, pokryte są mieliną – tłuszczową osłonką, która izoluje i przyspiesza przekazywanie sygnałów między komórkami nerwowymi. Z wiekiem spada jej spójność strukturalna – co oznacza wolniejsze przewodzenie impulsów i pogorszenie funkcji poznawczych. Uszkodzenia istoty białej są powiązane z: demencją, depresją, chorobami naczyniowymi, spadkiem sprawności poznawczej. Prospektywna analiza kohorty Framingham (n=899; mediana wieku 76 lat; średni follow-up 9,1 roku), w której sprawdzano, czy poziom DHA w osoczu może stanowić predyktor ryzyka rozwoju demencji. Najwyższy kwartyl poziomu DHA w osoczu był związany z istotną, 47% redukcją ryzyka rozwoju demencji u osób biorących udział w Framingham Heart Study. DHA to kluczowy wielonienasycony kwas tłuszczowy omega-3 w błonach neuronów. Z wiekiem poziom DHA w mózgu może spadać – przykładowo w chorobie Alzheimera obserwuje się obniżoną zawartość DHA. Podtrzymywanie odpowiednio wysokiego statusu DHA może spowalniać drogę do demencji. Co to oznacza w praktyce? To kolejne mocne potwierdzenie, że styl życia i dieta mają istotne znaczenie dla zdrowia układu nerwowego. Optymalne spożycie kwasów omega-3 w średnim wieku może realnie spowalniać procesy prowadzące do neurodegeneracji. Kwasy omega-3 DHA z alg z bioreaktorów to najczystsze, wolne od metali ciężkich cząsteczki budulcowe dla mózgu. Wybierając taką formę nowoczesnej suplementacji, omijasz zanieczyszczone ekosystemy morskie. Dajesz swojemu ciału wyłącznie to, co najlepsze. Zgodnie z danymi opublikowanymi w magazynie JAMA w tym roku, osoby w najwyższym kwartylu spożycia kawy miały wg badania o ~18% niższe ryzyko rozwoju demencji. W przypadku herbaty redukcja ryzyka wystąpienia demencji wynosiła około 14%. Natomiast spożycie kawy bezkofeinowej nie wpływało w sposób istotny na ryzyko demencji. To bardzo duże badanie objęło 131 tysięcy osób, a obserwacja trwała 43 lata!. Najbardziej wyraźne obserwowane różnice dotyczyły spożycia 2 lub 3 filiżanek kawy zawierającej kofeinę (300 mg kofeiny) dziennie lub 1-2 filiżanek herbaty dziennie. Co ważne – efekt był niezależny od genetyki (APOE4) i innych czynników ryzyka. Neuroprotekcyjne działanie kofeiny i polifenoli jest realizowane przez kilka potencjalnych mechanizmów. Kofeina, przede wszystkim poprzez antagonizm wobec receptorów adenozynowych A1 i A2A, moduluje transmisję synaptyczną oraz ogranicza akumulację β-amyloidu. Ponadto kofeina może obniżać poziom prozapalnych cytokin w mózgu oraz łagodzić neurozapalnie, które stanowią kluczowe czynniki przyczyniające się do pogorszenia funkcji poznawczych i rozwoju choroby Alzheimera (AD). Poza kofeiną kawa i herbata zawierają bioaktywne związki, takie jak polifenole, kwas chlorogenowy oraz katechiny, które wykazują działanie antyoksydacyjne i naczyniowe poprzez redukcję stresu oksydacyjnego oraz poprawę funkcji naczyń mózgowych. Ponadto składniki herbaty, takie jak galusan epigallokatechiny (EGCG) oraz L-teanina, mogą przynosić dodatkowe korzyści, nasilając relaksację i działanie neuroprotekcyjne.
Ten temat będę rozwijał w kolejnych tekstach blogowych.
Pozdrawiam długowiecznie!
LITERATURA:
1.Structured vs Self-Guided Multidomain Lifestyle Interventions for Global Cognitive Function: The US POINTER Randomized Clinical Trial. JAMA 2025, doi:10.1001/jama.2025.12923
2.Dementia prevention, intervention, and care: 2024 report of the Lancet standing Commission. The Lancet 2024, doi:10.1016/S0140-6736(24)01296-0
3.A natural experiment on the effect of herpes zoster vaccination on dementia. Nature 2025, doi:10.1038/s41586-025-08800-x
4.Lipidome atlas of the adult human brain. Nature Communications 2024, doi:10.1038/s41467-024-48734-y
5.Docosahexaenoic Acid (DHA): An Ancient Nutrient for the Modern Human Brain. Nutrients 2011, doi:10.3390/nu3050529
6.Contribution of vaccination to improved survival and health: modelling 50 years of the Expanded Programme on Immunization. The Lancet 2024, doi:10.1016/S0140-6736(24)00850-x
7.Blood omega-3 is inversely related to risk of early-onset dementia. Clinical Nutrition 2026, doi:10.1016/j.clnu.2025.106559
8.Coffee and Tea Intake, Dementia Risk, and Cognitive Function. JAMA 2026, doi: 10.1001/jama.2025.27259