Starzenie się układu odpornościowego to jeden z kluczowych tematów w nauce o długowieczności. To właśnie odporność decyduje nie tylko o tym, jak dobrze radzimy sobie z infekcjami, ale także o ryzyku chorób autoimmunologicznych, nowotworów, przewlekłych stanów zapalnych i wielu chorób związanych z wiekiem. Nowe badania pokazują, że układ odpornościowy kobiet i mężczyzn nie starzeje się w taki sam sposób. Różnice dotyczą nie tylko liczby poszczególnych komórek odpornościowych, ale także aktywności genów w tych komórkach. Wraz z wiekiem układ odpornościowy stopniowo traci część swojej sprawności. Zjawisko to nazywamy immunosenescencją. Oznacza ono zmiany w liczbie, funkcji i jakości komórek odpornościowych. Skutkiem immunosenescencji może być większa podatność na infekcje, nowotwory, choroby autoimmunologiczne czy choroby sercowo-naczyniowe. Równocześnie w organizmie często rozwija się przewlekły, niski stan zapalny, określany jako inflammaging – zapalne tło starzenia. To właśnie ten cichy, przewlekły stan zapalny jest dziś uznawany za jeden z ważnych mechanizmów przyspieszających biologiczne starzenie organizmu.
Badanie na poziomie pojedynczych komórek
Przez wiele lat badania nad odpornością opierały się głównie na analizie dużych populacji komórek naraz. Problem polegał na tym, że taki „uśredniony” obraz mógł ukrywać istotne różnice między konkretnymi typami komórek. W nowym badaniu naukowcy zastosowali analizę pojedynczych komórek. Przeanalizowali ekspresję genów w ponad milionie jednojądrzastych komórek krwi obwodowej, czyli PBMC, pochodzących od 416 mężczyzn i 566 kobiet w wieku od 19 do 97 lat. Tak duża skala pozwoliła zobaczyć, jak poszczególne populacje komórek odpornościowych zmieniają się wraz z wiekiem – i co szczególnie ważne – jak różni się ten proces u kobiet i mężczyzn. Wiele badań nadal nie uwzględnia płci biologicznej albo opiera się głównie na danych pochodzących od mężczyzn. To sprawia, że ważne pytania dotyczące zdrowia kobiet pozostają bez odpowiedzi. Analiza wykazała, że część zmian związanych z wiekiem jest wspólna dla obu płci. Jednak naukowcy zauważyli również wyraźne różnice zależne od płci. Ogólnie kobiety wykazywały silniejsze zmiany związane z wiekiem w obrębie komórek odpornościowych. Może to oznaczać, że kobiecy układ odpornościowy podlega bardziej dynamicznej przebudowie w procesie starzenia. U kobiet wraz z wiekiem częściej obserwowano wzrost populacji komórek związanych z reakcjami cytotoksycznymi i przeciwwirusowymi. Dotyczyło to między innymi komórek CD8+ TEM, czyli efektorowych komórek pamięci T, które są ważne w eliminowaniu komórek zakażonych wirusami oraz komórek nowotworowych. Z jednej strony może to oznaczać lepszą ochronę przeciwwirusową. Z drugiej – bardziej aktywny układ odpornościowy może zwiększać ryzyko nadmiernej reaktywności, w tym chorób autoimmunologicznych.
Więcej komórek związanych ze stanem zapalnym u kobiet
U kobiet wraz z wiekiem zaobserwowano także wzrost liczby CD14+ monocytów. Są to komórki odpornościowe zaangażowane między innymi w reakcje zapalne oraz obronę przeciwwirusową. Ich większa aktywność może mieć dwa oblicza. Może wspierać odporność w walce z infekcjami, ale jednocześnie może przyczyniać się do przewlekłego stanu zapalnego, czyli inflammagingu. To ważna obserwacja z punktu widzenia długowieczności, ponieważ przewlekły stan zapalny jest powiązany z wieloma chorobami wieku podeszłego, w tym miażdżycą, cukrzycą typu 2, chorobami neurodegeneracyjnymi i osłabieniem regeneracji tkanek. U mężczyzn z kolei wraz z wiekiem częściej obserwowano wzrost liczby naiwnych komórek B, szczególnie podtypu CD5+ B. Komórki B odpowiadają za produkcję przeciwciał, ale niektóre ich populacje mogą mieć znaczenie w rozwoju chorób hematologicznych. Autorzy badania zwracają uwagę, że nagromadzenie CD5+ komórek B u części starszych mężczyzn może mieć znaczenie kliniczne. Pokazuje to, że starzenie się odporności może przebiegać odmiennymi torami u obu płci i wpływać na różne ryzyka zdrowotne.
Geny starzejącej się odporności
Badanie nie ograniczyło się tylko do liczenia komórek. Naukowcy sprawdzili również, jak wraz z wiekiem zmienia się ekspresja genów w różnych populacjach komórek odpornościowych. Okazało się, że tylko około 25% zmian związanych z wiekiem było wspólnych dla kobiet i mężczyzn. Duża część zmian była specyficzna dla jednej płci. Kobiety miały znacznie więcej unikalnych, związanych z wiekiem zmian ekspresji genów – 2306 takich genów w porównaniu z 1122 u mężczyzn. Sugeruje to, że kobiecy układ odpornościowy może reagować na starzenie bardziej intensywnie na poziomie molekularnym. Co szczególnie ciekawe, kobiety wykazywały większe zmiany w ekspresji genów związanych z autoimmunizacją. Może to częściowo tłumaczyć, dlaczego choroby autoimmunologiczne częściej występują u kobiet. Naukowcy podzielili uczestników na grupy wiekowe: wczesną, średnią i późną. Większość zmian w ekspresji genów pojawiała się w późniejszym okresie życia. Szczególnie silne zmiany obserwowano około 70. roku życia u kobiet i nieco później u mężczyzn. To sugeruje, że przełomowe momenty w starzeniu odporności mogą występować w innym czasie u każdej płci. Z perspektywy medycyny długowieczności ma to ogromne znaczenie. Może oznaczać, że profilaktyka, diagnostyka i interwencje wspierające odporność powinny być dostosowane nie tylko do wieku biologicznego, ale również do płci.
Co to oznacza dla długowieczności?
To badanie pokazuje, że nie istnieje jeden uniwersalny model starzenia odporności. Kobiety i mężczyźni mogą starzeć się immunologicznie inaczej – z odmiennym profilem ryzyka i odmiennymi mechanizmami ochronnymi. U kobiet silniejsza aktywacja komórek przeciwwirusowych i cytotoksycznych może oznaczać lepszą ochronę przed niektórymi infekcjami, ale także większą skłonność do autoimmunizacji i przewlekłego zapalenia. U mężczyzn większe nagromadzenie określonych populacji komórek B może mieć związek z wyższym ryzykiem niektórych chorób hematologicznych, w tym przewlekłej białaczki limfocytowej. Najważniejszy wniosek jest prosty: zdrowe starzenie nie powinno być badane i wspierane w oderwaniu od płci biologicznej. W erze medycyny personalizowanej analiza układu odpornościowego może stać się jednym z ważnych narzędzi oceny tempa starzenia, ryzyka chorób i skuteczności interwencji prozdrowotnych. A badania takie jak to przybliżają nas do bardziej precyzyjnego rozumienia, dlaczego jedni ludzie starzeją się zdrowiej niż inni.
LITERATURA:
1.Single-cell analysis of the human immune system reveals sex-specific dynamics of immunosenescence. Nature Aging 2026, doi:10.1038/s43587-026-01099-x
2.The total mass, number, and distribution of immune cells in the human body. PNAS 2023, doi:10.1073/pnas.2308511120